بررسی و مقایسه توکل و رضا در دیوان حافظ و مثنوی مولوی(ج۲-۱)- قسمت ۱۲

پیران گفته اند بزرگترین مقامی مقام رضاست [یعنی] هر کرا برضا گرامی کردند او را بترحیب تمامتری و تقریب برترین گرامی کردند.عبدالواحدین زید گوید ، رضا بزرگ ترین مقامها است و بهشت دنیا است . و بدانک بنده از خدای راضی نتواند بود مگر پس از آنکه خدای تعالی از وی راضی باشد زیرا که خدای گفت رضی الله عنهم و رضوا عنه . از استاد امام ابوعلی رحمه الله شنیدم گفت شاگردی فرا استاد خویش گفت بنده داند که خدای از او راضی است گفت نه. شاگرد گفت داند استاد گفت چون دادند گفت چون دل خویش را از خدای راضی یابم دانم که خدای از من راضی است گفت احسنت یا غلام . گویند موسی علیه السلام گفت راه ننای مرا بکاری که چون من آن بکنم ، از من راضی گردی گفت یا موسی طاقت نداری موسی بسجود افتاد و تضرع کرد ، خدای تعالی وحی فرستاد بوی که ای پسر عمران رضای من از تو اندر آنست که تو رضا دهی بقضاء من .ابوسلیمان [ دارانی ] گوید چون از شهوات بیرون آید او راضی باشد . نصر آبادی گوید هر که خواهد که بمحل رضا برسد بگو آنچه رضای خدای درآنست بر دست گیر . محمد بن خفیف گوید رضا بر دو قسمت بود رضا بود بدو و رضا بود ازو و رضا بدو [ آن بود که ] اندر تدبیر بود و رضا ازو اندر آنچه قضا کند. استاد ابوعلی گفت رحمه الله علیه راه سالکان درازتر بود و آن راه ریاضت است و راه خاصگان نزدیکترست ولیکن صعبتر [ بود ] و آن آنست که عمل تو برضا بود و رضا بقضا .(قشیری : ۲۹۸-۲۹۶)
[ رویم گوید رضا آن بود که اگر دوزخ بر دست راست وی بداشته باشند نگوید که بجانب چپ می باید . ابوبکر طاهر گوید : رضا بیرون کردن کراهیت است از دل تا اندر دل جز شادی [ نباشد ] . واسطی گوید هرچند توانی رضا را کار فرمای ، مباش تا رضا ترا کار فرماید که محجوب گردی از لذات او و رویت او از حقیقت آن چه مطالعه کند و اندرین سخن [ که ] واسطی گفت خطری عظیم است و اندران تنبیهی است قوم را مگر از بهر آنک نزدیک ایشان آرام گرفتن باحوال حجاب بود از گرداننده احوال چون از رضا لذت یافت وبدل راحت رضا یافت از شهود حق محجوب گشت. هم واسطی گوید نگر بلذات طاعت [ وحلاوت آن ] غره نشوی که آن زهر قاتلست . [ پسر خفیف گوید رضا ارام دلست بحکمهای او ، موافقت دل بآنچه او بپسندد و اختیار کند ] .رابعه را پرسیدند که بنده راضی کی باشد گفت آنگاه که از محنت شاد شود همچنانک از نعمت . گویند شبلی گفت پیش جنید لاحول ولاقوه الا بالله . جنید گفت این گفتار تنگ دلی باشد و تنگ دلی از دست بداشتن رضا بود بقضا . ابو سلیمان گوید رضا آنست که از خدای بهشت نخواهی [ واز دوزخ پناه نجوئی. ذوالنون گوید سه چیز از علام رضا بود ، دست بداشتن اختیار پیش از قضا ونایافتن تلخی پس از قضا و یافتن محبّت اندر وقت بلا ]
حسین بن علی علیهما السلام را گفتند ابوذر همی گوید که درویشی را دوستر دارم از توانگری و بیماری را دوستر دارم از تن درستی گفت خدای [ تعالی ] بر ابوذر رحمت کناد من همی گویم هرکه توکل بر نیکوئی اختیار خدای کند او را بر اختیار خدای اختیاری دیگر نبود . فضیل عیاض گوید که بشر حافی گفت رضا فاضلتر از زهد اندر دنیا از آنک راضی را هیچ آرزو نکند بر منزلت خویش . ابوعثمان را پرسیدند از قول پیغامبر صلی الله علیه و سلم اسالک الرضا بعد القضا گفت زیرا که رضا پیش از قضا عزم بود بر رضا و رضا پس از قضا رضا [ آن] بود .[ ابوسلیمان گوید می خواهم که طرفی از رضا بدانم تا اگر مرا در آتش کند بدان راضی باشم یا نه ] .(قشیری: ۳۰۰-۲۹۸)
ابوعمرو دمشقی گوید رضا بر داشتن جزع بود اندر هر حالی که باشد . جنید گوید رضا اختیار از میان برداشتن بود . [ ابن عطا گوید رضا نگریستن بود بدل بآنچه اندر ازل خداوند تعالی بنده را اختیار کرده باشد و آن دست بداشتن خشم است . رویم گوید : رضا استقبال قضا بود بشادی ] جریری گوید هر که بدون اندازه خویش رضا دهد خدای او را بر کشد [برتر از آنچه طمع دارد ] عباس بن عبدالمطلب رضی الله عنه گوید پیغامبر صلی الله علیه وسلم گفت هر که طعم ایمان بچشید بخدائی خدای رضا دهد. [عتبه الغلام گویند شبی تا روز همی گفت اگر مرا عذاب کنی ترا دوست دارم ، و اگر بر من رحمت کنی ترا دوست دارم] . ابوعثمان حیری گوید چهل سالست تا [ در ] هر حال که مرا خدای بر آن بداشتست کراهیت نداشته ام و از آن [حال مرا ] بدیگری نبرد که من آنرا کاره بوده اند. از استاد ابوعلی دقاق رحمه الله شنیدم که گفت خداوندی بر بنده خشم گرفت و بنده شفیعان فرا کرد و [ پادشاه او را] عفو کرد بنده بگریست شفیع گفت این گریستن چراست که ترا عفو کرد ، این خداوند گفت [ او] رضا من همی طلبد و او را بدان راه نیست بدین سبب همی گوید [ که از وی راضی شد ] . (همان : ۳۰۱-۳۰۰)
۳-۲-۲-۴- توکل و رضا در الاصول العشره ی نجم کبری
۳-۲-۲-۴-۱-توکّل
و ثالثها التوکّل علی الله و هو الخروج عن الأسباب و الکسب بالکلیه ثقه بالله تعالی کما هو بالموت«و من یتوکّل علی الله فهو حسبه»(نجم کبری،۴۷:۱۳۸۴)
یعنی: سوم از اصول دهگانه توکّل و اعتماد است بر خدای تعالی. و توکّل بیرون آمدن است از اسباب و کسب به یکبارگی از جهت اعتماد برخدای تعالی. چنان که به موت بیرون می آید شخص از اسباب و کسب و اعتماد بر خدای تعالی از جهت وعده ای است که فرموده:«و من یتوکّل علی الله فهو حسبه»(سوره ی۶۵، آیه ی۳) یعنی: آن که کار خود به خدا گذاشت خدای بسنده است او را که کفایت کند مهم او را.
رغبت به دنیا مستلزم تشبّث به اسباب حصول مال و جاه است. و چون رغبت از دنیا منقطع شود وَهنی در تحصیل اسباب پیدا گردد و دیده بصیرت نیز متجلّی شود ، و نور ایمان «و من یتوکّل علی الله» در دل پیدا گردد. پس سالک قابل مقام توکّل شود، لهذا توکّل را بعد از زهد ذکر کرد. توکّل اعتراف به عجز است و اعتماد دل به خدای تعالی، و اضطراب ناکردن در زمان فقد اسبابی که نفوس به آن میل کند در زمان تحصیل مطالب.
درجه ی اوّل توکّل آنست که با وجود اعتماد به حق سبحانه و باز گذاشتن مهمّات به او طلب اندک رزقی کند به قصد آن که نفس را مشغول سازد به کاری که اگر او را مشغول نسازد، نفس او را مشغول [کند] به چیزی که نباید؛ چه عادت نفس اینست که اگر او را مشغول نسازند، او شخص را مشغول سازد. و در این طلب رزق نفع غیر نیز ملاحظه کند. درجه ی دیگر از توکّل آنست که ترک طلب کند ، و چشم از اسباب بپوشاند و نظر به مسبب اسباب اندازد. و این گاهی از جهت تصحیح مرتبه ی توکل باشد و گاهی از برای حفظ واجباب طریقه. مثل مراقبه و حضور و تعمیر اوقات به اعمال سنیّه. و چون مقصود از ترک طلب این امور باشد ، ترک طلب مستلزم قول به جبر نباشد.
شیخ محیی الدین –قدّس سرّه- فرموده : وکالت مستدعی موکلٌ فیه است ، و موکل فیه باید که موکل را باشد. پس آن که بنده ی خدای را وکیل سازد بنابر آن باشد که حق تعالی فرموده که:«من همه را برای تو آفریدم و ترا برای خود». و چون بنده عالم نیست به مصالح امور، و حق تعالی اعلم است به مصالح، مناسب چنین می نماید که کار خود را به او گذارد خصوصاً امر به آن وارد شده باشد که : «لا إله إلاّ هو فاتخذه وکیلاً» (سوره ۷۳، آیه ی۹) و آن که خدای بنده را وکیل سازد و خلیفه، بنابراین تواند بود که آنچه آفرید ، برای تسبیح و تنزیه خود آفریده ، و پرده ای فروهشته میان خود و میان مخلوقات. و ما را چون بر صورت خود آفریده بود خلیفه گردانید ؛ چه خلیفه باید که بر صورت مستخلف باشد. و بعضی تصرّفات را به ما فرمود و تعیین حدّی کرد که از آنجا تجاوز ننمائیم که اگر تجاوز کنیم ستم کرده باشیم بر نفس خود.«و من یتعدّ حدودالله فقد ظلم نفسه»( سوره ی ۶۵، آیه ی۱) و دیگر فرموده که : درجات توکّل نزدیک عارفان چهارصد و هشتاد و هفت است، و نزدیک ملامتیه چهارصد و پنجاه و شش. و در اوّل درجه ی توکّل چهار کرامت پیدا شود: طیّ ارض، و رفتن بر آب، و رفتن بر هوا، واکل از کون. یعنی خوردن آنچه خواهد از هر موجودی، یعنی: ازهر موجودی مأکول مطلوب خود بیرون تواند آورد.(نجم کبری، ۴۹:۱۳۸۴-۴۷)
۳-۲-۲-۴-۲-رضا
و عاشرها الرضاء و هوالخروج عن رضاء النفس بالدخول فی رضاء الله بالتسلیم للأحکام الأزلیه و التفویض الی التدبیرات الأبدیه و الاعراض عن الاعتراض کما هو بالموت ، کمال قال بعضهم :
وکلت الی المحبوب امری کله فان شاء احیانی و ان شاء اتلفا
(نجم کبری،۷۹:۱۳۸۴)
یعنی : دهم از اصول دهگانه رضا است، و رضا بیرون آمدن شخص است از خشنودی نفس و درآمدن درخشنوی خدای، به گردن نهادن مرآن چیزی را که در ازل تعیین یافته، و باز گذاشتن امر خود به آنچه او به فعل می آرد تا ابد؛ و اعراض نمودن از اعتراض چنان چه به موت. پس حال این کس همچو حال آن کس شود که گفت :
وکلت الی المحبوب امری کله فان شاء احیانی و ان شاء اتلفا
یعنی : باز گذاشتم همه ی کار خود را به محبوب، پس اگر خواهد زنده گذارد مرا، و اگر خواهد تلف و نابود سازد.
چون مراقبه درست افتد ، انجذابی[ حاصل] شود سالک را که علاقه ی او از غیر منقطع شود و یقینی حاصل گردد که همه چیز علماً و عیناً از اوست. پس مقام رضا که مبتنی بر محبت، و آن یقین است و مقام واصلان، و نهایت مقام سالکان است وجود گیرد. رضا خشنودی است بر احکام قضا و قدر. و استجلای آن قضا تعیین اشیاء است در علم أزلی، و قدر آفرین اشیاء است بر طبق تعیین أزلی. و علامت صحّت این مقام آن است که جمیع احوال مختلفه از فقر و غنا و رنج و راحت و مردگی و زندگی و غیر اینها نزدیک او متساوی باشند و یکی را بر دیگری ترجیح ننهد. و این معنی ملک و ملکه ی او باشد و چون چنین باشد هرگز او را مکروهی نباشد. چنان چه امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب-علیه السلام – از این حال خبر داده اند و فرموده که : «من جلس علی بساط الرضاء لم نیله مکروه» یعنی : آن که بر بساط خشنودی نشست او را هیچ مکروهی نرسد. و از اینجا گفته اند که : او را هرچه آید باید و هرچه باید آید. و صاحب این مقام به نقد در بهشت است؛ چه فرح که از لوازم اهل بهشت است در رضا تعبیه یافته. و از اینجاست که نام دربان بهشت«رضوان» است. و بعضی علما فرق کنند میان رضا و تسلیم، که تسلیم را گاهی بالای رضا نهند، و گویند: تسلیم سپردن کارهاست به خدای تعالی بی حظّ طبع؛ و اما در رضا طبع را حظّی است. و مقام رضا با کراهت نفس جمع می شود؛ چه مقام رضا صفتی است راسخه که دل را پیدا شده به واسطه ی یقینی درست و محبتی راسخ به جناب الاهی. و این معنی منافی کراهت نفس نیست. پس تواند که مرضی قلب مکروه نفس باشد. این است حال مقام رضا. و اما حال رضا که راسخ نیست و کسب را در آن مدخلی نیست با کراهت نفس جمع نشود؛ زیرا که حال رضا لطیفه ای است وهبی و مناسب خلق الاهی و اثر آن به همگی شخص رسد، پس به نفس نیز رسد. چون چنین باشد نتواند که با کراهت نفس جمع شود. والله اعلم.( نجم کبری،۸۱:۱۳۸۴-۷۹)
۳-۲-۲-۵- توکّل و رضا در عوارف المعارف سهروردی
۳-۲-۲-۵-۱- توکّل در عوارف المعارف سهروردی
«ذوالنون-رحمه- گفت : توکل ، ترک تدبیر نفس است و بیرون شدن از حول و قوت خود و بعضی گفته اند : تقوی و یقین ، مثل هر دو کفه ی ترازو است و توکل زبانه ی ترازو. شیخ-رحمه- گفت : توکل خواص اهل معرفت را باشد. که اسباب همه مرده بینند و حیات آن از وکیل مطلق دانند و بگوید:
ای عشق چه چیزی که جهان از تو خوش اسـت وقت دل ما و عیش جان از تو خوش است
آبـی کــه حـیـات همـه عـالــم تــو دهــی نوری که زمین و آسمان از تو خوش است»
(سهروردی،۱۳۷۴ : ۱۸۷)
۳-۲-۲-۵-۲- رضا در عوارف المعارف سهروردی
قولهم فی الرضا : حارث-رحمه- گفت : رضا ، سکون دل است تحت جریان حکم قضای آسمانی. ذوالنون مصری-رحمه- گفت : رضا شادی دل است به تلخی حکمِ قضا. ابوتراب-رحمه- گفت : راضی نباشد آن کس که در دلِ او اندک مایه محبّتِ دنیا باشد. و مرتضی علی-رض-گفت : هر کس که مقیمِ بساط رضا شد ، از حق تعالی هیچ چیز به کراهیت ندارد. و ورد وقتش این بود. بیت :
فدایِ نام تـــو بـــادا دلِ پـــر آتـــشِ من اسیرِ یادِ تـــو بادا تنِ ســـتمکــشِ من
اگرچه عیشِ رهی بی تو سخت ناخوش بود سماع نام تو خوش کرد عیش ناخوشِ من
شیخ-رحمه- گفت : مقام رضا ، آن گه حاصل شود که دل منشرح شود. و انشراحِ دل از نور یقین تولّد کند. و از نورِ یقین بصیرتِ دل تولّد کند و از بصیرتِ دل ، رضا. و چون محبّت حاصل شود ، هر فعل که از محبوب به وی رسد در موقع رضا و احماد افتد.
و ککُلُّ ما فعل المحبوب محبوبٌ. و شیخ نجم الدین-قد- ازین معنی گفته است :
ای دل! اگــــرت رضـــای دل برباید آن باید کــرد و گفت ، کو فرماید
گر گوید : خون گری مگو از چه سبب ور گوید : جان بده ، مگو کی باید
(همان : ۱۸۷)
فصل چهارم :
بررسی تطبیقی توکل و رضا در مثنوی
معنوی و دیوان حافظ
فصل چهارم :
بررسی تطبیقی توکل و رضا در مثنوی معنوی و دیوان حافظ
۴-۱- مقام توکل در مثنوی معنوی
در دوران متأخر مولوی ، اگرچه حکایاتی در معنی توکّل به معنای اسباب و جهد دارد ، (مولوی، ۱۳۸۳ ، دفتر سوم ، ابیات ۲۵۲۵-۲۵۱۵ و دفتر پنجم ، ابیات ۲۴۱۸-۲۴۰۱ ) در مواضعی از مثنوی همین نظر را تأیید کرده و توکل را همان نفی رؤیت اسباب دانسته است ، و الاّ هر کسی به نحو طبیعی باید برای رفع نیازهای خود به اسبابی که خداوند در این عالم قرار داده است متوسّل شود ؛ امّا البته باید بداند که کارآیی اسباب به معنی عزل مسبب الأسباب نیست. همین ابزار و آلات و اعضا و جوارحی که خداوند برای انسان قرار داده است ، بی زبان ، مراد او را در استفاده از آن ها بیان می دارد :
پای داری ، چـون کنی خود را تو لنگ دست داری ، چون کنی پنهان تو چنگ؟
خواجه چون بیلـی به دســت بنده داد بــی زبان مــعلوم شــد او را مــراد
دست ، همچون بیل اشارت های اوست آخــر اندیشــی عــبارت های اوست
(مولوی،۱۳۸۳ ، دفتر اول ، ابیات ۹۳۳-۹۳۱)
امّا البته اگرچه اغلب نیازهای انسان با توسل به همین اسباب دنیوی مرتفع می شود ، مولوی بر اساس اعتقادات کلام اشعری ، این نکته را نیز متذکر می شود که قدرت حق ، از برگرداندن جریان اسباب ، ناتوان نیست و هرگاه بخواهد می تواند اثر اسباب را محو سازد. وی معجزات انبیا (ع) را دلیلی بر اثبات این معنی می داند :
سنّتی بنــهاد و اسـبــاب و طــرق طالبــان را زیــرِ ایــن ازرق تُتُق
بیشــتر احــوال بـــر سنّــت رود گاه ، قــدرت خــارق سنّت شود
سنّــت و عـــادت نهـــاده با مزه بازکرده خــرق عـــادت معجزه
بی سبب گر عز به ما موصول نیست قدرت از عزل سبب معزول نیسـت
ای گرفـــتار سبـب بـیرون مـپـر لیــک عــزل آن مسبّب ظن مــبر
هر چـه خواهـد آن مســبّب آورد قدرتِ مــطلق ، سـبب هـا بردرد
لیک اغلب بر سبــب راند نــفـاذ تا بـدانـد طالبــی جــستن مـراد
(مولوی، دفتر پنجم ، ابیات ۱۵۴۹-۱۵۴۳)
۴-۱-۱- ترجیح توکل بر جهد
مولوی در باب توکّل در دو موضع از مثنوی بطور مفصل به بحث توکل پرداخته و در باقی مواضع به اجمال از آن گذشته است. دو بحث مفصل مولوی در باب توکل ، در صورت و محتوا قریب الافق است. نخست در دفتر اول بیت (۹۰۸) به بعد گفت و گویی میان شیر و نخچیران ترتیب می دهد و باریک ترین نکات را به نحو هنرمندانه ای از زبان حیوانات بیان می دارد. چیرگی و شیوایی بیان مولوی در این بحث ، حقّاً که اعجاب انگیز است. دوم در دفتر پنجم بیت (۲۳۸۰) به بعد که گفت و گویی میان خر و روباه بر می سازد و دقایق شگفت انگیزی در باب توکل و نسبتِ آن با سعی و تلاش بنده از زبان آن دو حیوان بازگو می کند. نظر کلّی مولوی در باب توکل این است که سعی بنده چون در طولِ مشیت الهی است معارض با توکل نیست. (با توکّل زانوی اشتر ببند) مولوی بحث سازگاری یا عدم سازگاری توکل با سعی را در اثنای گفت و گوی شیر و نخچیران آورده است. «شیر» در آن حکایت نماد کسانی است که سعی و تلاش را معارض توکل نمی دانند و «نخچیران» نماد کسانی است که هر گونه سعی و کوشش بنده را منافی توکل می شمرند.
جمله گفتند ای حکیـــم بـاخبـر الحذر دع لیس یغنی عن قَــدَر
در حذر شوریدن شور و شر است رو توکل کن ، توکّل بهتر است
با قضا پنجه مزن ای تـند و تیــز تا نگیرد هم قضا بر تـــو ستیز
مرده باید بود پیشِ حکـم حــق تا نیایــد زخــم از رب الفلق
(مولوی،۱۳۸۳ ، دفتر اول ، ابیات۹۱۱-۹۰۸)
استدلال نخچیران در برابر شیر که با تکیه بر توکّلِ جبرگرایانه همراه شده است ناظر به تقابل فعل مخلوق با حکم تقدیر است ، و اهل حکمت و معرفت بر این امر واقف اند که در این تقابل آن که مغلوب است مخلوق است و آن که غالبست تقدیر. چرا که تقدیر الهی از علم الهی ، علم الهی از اراده الهی و اراده الهی از قدرت الهی ناشی می شود و احدی را یارای تقابل با قدرت حق نیست. پس توکل کردن در این جا مقامی است مرادف با تسلیم در برابر تقدیر و این که این تسلیم تؤام با بینش عرفانی و مختارانه باشد و یا تؤام با بینشی بدبینانه و از روی اضطرار و ناچاری ، به کیفیت سلوکِ سالک در طریق حق تعالی بستگی دارد. و این تسلیم در برابر تقدیر انسان را به مرتبه فنای کلی که مقامی شریف و والاست و مرده بودن اشارتی بدان است واصل می گرداند.
 

برای

Be the first to comment

Leave a Reply

ایمیل شما نمایش داده نخواهد شد


*